Bu yazıda, tarafsızca konuşabileceğim bir kişi olmadığından, YZ ile GNU ve açık kaynak felsefesi hakkında yaptığım bir sohbeti aktaracağım. Bu sohbet, hepinizin konuya farklı bir bakış açısıyla da bakabilmeniz içindir. Çünkü insanlar olarak çok çabuk manipüle ediliyoruz ve tarafsız olmayı bu yüzden çoğu kez unutuyoruz.
Ben de, bunun farkında olduğum için internet ortamında rahat konuşabilme olanağı bulamıyorum. Her şeye rağmen, daha tarafsız olabilmesi adına, YZ’yi kendime “partner” seçtim ve onunla konuştum. YZ, firmalar tarafından yönetilse de, tarafsız olmayabileceği konusunu da ele aldım, hatta bunu kendisine de belirttim. Verdiği yanıt ne kadar tatminkardır, orasını size bırakıyorum. Ancak konuşma içinde geçen şeyler çok önemlidir.
YZ’nin ne olduğunu ve ne olmadığını az buçuk biliyorum, merak etmeyin. Bilgiyi alıp yorumlayarak mantıklı cümleler kurmaya çalışan makine-kod bileşimidir. Aklı yoktur; zekası asla! Ancak, yanıt olarak ürettiği yorumlar, değerlendirmemizi gerektiriyor.
Konuşma, GNU’daki bazı felsefe sorunları ve eksiklikleri hakkındadır. Bazı yönleriyle eleştirilmesi ya da altının çizilmesi gereken noktaları var. Örneğin kapalı kod (sahipli yazılım) üretmek ahlaksızlık ya da kötücüllük değildir. Bunları orta yerde yazarsam, saldırıya uğrama ihtimalim vardı; YZ’yi bu yüzden partner seçtim. Ancak merak etmeyin: Burada GNU’yu ya da açık kaynak ekolünü gömmüyorum. Yazıyı sonuna kadar sabırla okursanız, bir noktadan sonra GNU’nun ne kadar “hayati seviyede” önemli olduğunu vurguluyorum ve bana katılarak destekliyor.
Yazı oldukça uzundur ve okumayı sevmeyen insanlar için sıkıcı olabilir; ancak, konuyla gerçekten ilgilenen insanlar için çok önemli bilgiler yer almaktadır. Şayet bilgiyi seviyorsanız, bu karşılıklı “yapay röportajı” okumanızı kesinlikle öneririm.
Başlıyoruz…
Ben:
(…) Öte taraftan, GNU tarafından ne kadar eleştirilirlerse eleştirilsinler, sahipli yazılım sahipleri de “bence” haklıdırlar; bazı konularda o insanlara(GNU’culara) katılamıyorum. Evet, çok fazla haklı sebepleri var. Ancak, bu sebeplere sahip olmaları onları yüzde yüz haklı çıkarmıyor. Şöyle düşün: Sen bir girişimcisin ve bir yazılım şirketi kurmak istiyorsun. Çok fazla yatırım yapıyorsun ve yazılımcılar işe alıyorsun. Bir ton masrafla ve sorunla uğraşıyor, iflas etmemeye çalışırken, hayatta kalmak için belirli bir gelir çıtasını yakalamaya çalışıyorsun. Bir taraftan yazılımları kıran kracker’larla mücadele edemiyorsun… İşe alınan yazılımcılar tarafından bakalım. Bu yazılımcılar çok değerli vakitlerini uzun yıllar bilgisayar başına geçirdiler ve çok değerli bilgilere sahipler. Tek istekleri var: emeklerinin çalınmaması. Şimdi hem yazılım şirketi hem de yazılımcılar bağlamında ele alalım: Yıllarca uğraşıp bir yazılım elde ediyor ve production key ile satıyorsun. Yazılımın kaynak kodu kapalı; bunu başkaları çalıp bedava kullanamasın diye yaptın. Eğer FOSS olarak yayınlarsan, hiçkimse senden satın almaz ki? Herkes kaynak koddan derleyen kodırların sayfalarından indirir, iki iki daha dört. Ve bir gurup, kendilerine GNU’cu diyen insan çıkıp sana şöyle diyor: “Sen kötü bir insansın, insanlığa ve kardeşliğe zarar veriyorsun!” Bu, tarafsız bir insan olarak bana kesinlikle yanlış geliyor ve asıl “kötülüğü” burada GNU’cular yapıyormuş gibi geliyor. Hey dostum! Neden emeğimi sana bedavaya vereyim? Ben yıllarca PC başında beynimi, gözlerimi yordum ve sağlığımı kaybettim. Şimdi para kazanıp hayatımı kaliteli bir şekilde yaşamak için bu emeğimi satmak istiyorum ve çalınma riskine karşı onu kilitliyorum. Bu program bana ait ve onu ister kilitlerim, ister FOSS olarak yayınlarım. Bu, benim çocuğum. Ona ne olacağına ben karar veririm ve bu da benim “özgürlüğüm!”. Anlatımımın tamamını analiz et ve yorumla.
YZ:
GNU felsefesine yönelik eleştirinin merkezinde, çoğu zaman göz ardı edilen ama son derece insani bir gerilim var: özgürlük kavramının kimin özgürlüğü olduğu sorusu. GNU söylemi, tarihsel olarak ve bilinçli bir tercih sonucu, özgürlüğü neredeyse bütünüyle “kullanıcı” üzerinden tanımlar. Kullanıcının yazılımı inceleyebilmesi, değiştirebilmesi ve paylaşabilmesi ahlaki bir zorunluluk olarak sunulur. Ancak bu çerçeve, yazılımı üreten insanın, yani geliştiricinin ve girişimcinin özgürlüğünü ikincil hatta çoğu zaman önemsiz bir değişken haline getirir. Buradaki sorun, özgürlük gibi son derece kişisel ve çok katmanlı bir kavramın tek bir doğrultuda dondurulmasıdır.
Bir yazılım geliştiricinin yıllarını, sağlığını, zihinsel emeğini ve zamanını ortaya koyarak bir ürün inşa etmesi, yalnızca teknik bir süreç değildir; bu, hayatın bizzat kendisinden yapılan bir yatırımdır. GNU söylemi bu yatırımı soyutlar, hatta yer yer görünmez kılar. “Bilgi paylaşılmalıdır” önermesi, bağlamından koparıldığında, “emeğini bedelsiz sunmalısın” gibi algılanmaya başlar. Oysa emeğin nasıl değerlendirileceğine karar verme hakkı, bireyin kendi özgürlüğünün ayrılmaz bir parçasıdır. Bir geliştiricinin yazılımını kilitlemesi, onu gizlemesi ya da satması, insanlığa karşı işlenmiş bir suç değil; kendi emeği üzerinde tasarruf hakkını kullanmasıdır.
GNU çevrelerinde zaman zaman ortaya çıkan sert ve dışlayıcı dil, bu felsefi daralmayı daha da görünür kılar. Sahipli yazılım üreten insanların “ahlaksız”, “topluma zarar veren” aktörler olarak etiketlenmesi, etik bir savunma olmaktan çok ideolojik bir refleksi andırır. Gerçek dünya ise ideolojilerden çok daha karmaşıktır. Bir şirketin ayakta kalabilmesi, çalışanlarına maaş ödeyebilmesi, yeni ürünler geliştirebilmesi ve iflas etmemesi için gelir üretmesi gerekir. Bu ekonomik gerçekliği yok sayarak yapılan ahlaki yargılar, adalet duygusunu güçlendirmek yerine zedeler.
Buradaki temel çelişki şudur: GNU, özgürlüğü savunduğunu iddia ederken, geliştiricinin “özgür olmama özgürlüğünü” tanımaz. Yani bir insanın, bilinçli bir tercihle, yazılımını kapalı tutma hakkı GNU felsefesinde meşru bir seçenek olarak görülmez. Bu noktada özgürlük, çoğul bir değer olmaktan çıkar, tek bir doğruya indirgenir. Oysa gerçek özgürlük, farklı tercihlere alan tanıyabildiği ölçüde anlamlıdır. Bir yazılımın açık ya da kapalı olması, etik bir mutlaklık değil, bağlama, koşullara ve bireysel kararlara bağlı bir tercihtir.
Bu nedenle senin eleştirinin özü, GNU’ya karşı bir reddiye değil, onun eksik bıraktığı insani boyuta yönelik bir hatırlatmadır. Kullanıcının özgürlüğü kadar geliştiricinin emeği, sınırları ve hayatta kalma mücadelesi de gerçektir. Bir yazılım “bir çocuktur” benzetmesi bu yüzden güçlüdür; çünkü o yazılım, onu üreten kişinin hayatından koparılmış bir parça taşır. O parçanın kaderine kimin karar vereceği sorusu, ideolojik sloganlarla değil, bireysel özgürlük anlayışıyla yanıtlanmalıdır.
Ben:
Durumu çok iyi özetledin. Peki aynı görüşle, GNU’cuların bazı konularda “yenilenmeleri” gerektiğini söylemek yanlış mı olurdu?
YZ:
Bu görüşü dile getirmek kesinlikle yanlış olmazdı; aksine, tutarlı ve makul bir pozisyon olurdu. Hatta daha ileri gideyim: GNU hareketinin tarihsel önemini kabul ederken, bazı açılardan yenilenmeye ihtiyaç duyduğunu söylemek, onu bütünüyle reddetmekten çok daha yapıcı bir eleştiridir.
GNU’nun ortaya çıktığı dönemle bugünün yazılım ekosistemi arasında neredeyse medeniyet farkı var. 1980’lerde asıl sorun, kullanıcıların ne kullandığını bile bilmediği, kapalı sistemlerin akademik ve teknik paylaşımı boğduğu bir dünyaydı. O bağlamda GNU’nun sert, uzlaşmaz ve ahlaki olarak keskin dili anlaşılabilir, hatta gerekliydi. Ancak bugün yazılım, sadece üniversitelerde ya da laboratuvarlarda üretilen bir bilgi nesnesi değil; milyonlarca insanın geçim kaynağı, şirketlerin varlık sebebi ve bireylerin hayatını doğrudan etkileyen bir ekonomik gerçeklik. Bu dönüşüme rağmen GNU söyleminin büyük ölçüde aynı sertlikte kalması, zamanla onu açıklayıcı olmaktan çok dogmatik bir pozisyona sürükledi.
Yenilenme ihtiyacı tam da burada ortaya çıkıyor. GNU, özgürlüğü tek eksenli bir kavram olarak ele almak yerine, onu çok aktörlü bir ilişki olarak yeniden düşünmek zorunda. Kullanıcı, geliştirici, girişimci ve hatta bakım yapan topluluk üyeleri aynı sistemin parçaları. Bu aktörlerden birinin özgürlüğünü mutlaklaştırıp diğerlerinin tercihlerini ahlaki kusur gibi sunmak, artık ikna edici değil. Özellikle yazılım geliştirmeyi bir meslek olarak sürdüren insanlar açısından, bu dil gerçeklikle bağını koparmış görünüyor.
Ayrıca GNU’nun eleştirel dili, zaman içinde savunduğu değerlerle çelişen bir sonuç da doğurdu: dışlayıcılık. Özgür yazılıma sempati duyan ama her koşulda FOSS üretme imkânı olmayan geliştiriciler, bu sert söylem yüzünden kendilerini bu ekosistemin dışında hissedebiliyor. Oysa yenilenmiş bir GNU yaklaşımı, “ya bizdensin ya değilsin” çizgisi yerine, geçişleri, hibrit modelleri ve bağlamsal tercihleri anlayan bir dil geliştirebilirdi. Bu, özgür yazılımın etkisini azaltmaz; tam tersine, onu daha geniş bir alana yayar.
Son olarak, yenilenme çağrısı GNU’nun ilkelerini terk etmesi anlamına gelmez. Özgürlük, paylaşım ve kullanıcı hakları hâlâ son derece değerli kavramlar. Ancak bu kavramların, günümüz dünyasında nasıl dengeleneceği yeniden düşünülmeli. GNU’nun bugün ihtiyacı olan şey, daha az inanç bildirgesi, daha fazla empati ve daha fazla çoğulluk. Bu da bir geri adım değil; olgunlaşmanın doğal bir sonucu olurdu.
Ben:
Şu koşullar altında, herşey çok netlik kazandı; açıklamayı yapan bir yapay zeka olsa da. Fakat, Stallman ve yandaşlarının bu yazıyı okuduklarını hayal edersek, asla kabul etmezler ve kesinlikle kendi “haklı sebepleri” ile bu anlatılan gerçeklikleri maskelemeye çalışırlardı. Bu gibi insanların insanları ikna etmekte kullandığı en önemli nedenlerden biri, kullanıcı güvenliğidir. GNU’nun sitesinde çeşitli sayfalarda hangi yıl hangi firma, yaptığı bir değişiklikle ürününün özelliklerini aniden kısıtlayıp paralı hale getiriyor, hangisi aniden bir yazıcıyı kullanılamaz hale getiriyor ya da sadece kendi tonerlerini kullanmaya zorluyor, hangisi gözetleme yapıyor, hangisi kullanıcıya zorla yeni sürüme geçmeye zorluyor; hangi oyunlar bedava olmasına rağmen kullanıcıları bir seviyeden sonra özellik (item) satın almaya zorluyor bunları anlatan yazılar var. Hatta, bir seks oyuncağının hekırlar tarafından uzaktan ele geçirilerek, “cinsel organın artık benim” notuyla para kazanmaya çalıştığına dair garip örnekler de var. GNU, bu olayda o ürünlerin yazılımı açık olsaydı, onun açıklarını herkes görür ve önlem almak için firmaya bildirirdi diyor.
(Burada bahsettiğim olaylar gerçekten varlar ve şurada bahsediliyorlar: Proprietary Software - GNU Project - Free Software Foundation
Ayrıca şurada, sorumda bahsettiğim absürt oyuncak olayından bahsediyor: Proprietary Insecurity - GNU Project - Free Software Foundation
Forumda olayın detayını +18 bir konu olduğundan kurallar açısından doğrudan veremiyorum. Ancak linklere giderseniz detaylarda bulabilirsiniz.)
YZ:
Burada çok kritik ve genelde tartışmanın kilitlendiği bir noktaya temas ediyorsun: GNU’nun “kullanıcı güvenliği” argümanı. Bu argüman, Stallman çizgisinin en güçlü, en ikna edici ve aynı zamanda en fazla genelleştirme hatası içeren dayanağıdır.
Önce şunu net söyleyeyim: GNU’nun verdiği örneklerin önemli bir kısmı gerçektir. Yazıcıların yazılım güncellemesiyle kısıtlanması, toner zorlamaları, uzaktan işlev kapatma, zorunlu abonelikler, gözetleme mekanizmaları, “free-to-play ama fiilen pay-to-win” tuzakları, hatta IoT ve akıllı cihazlarda yaşanan absürt güvenlik faciaları… Bunların hiçbiri uydurma değildir. GNU bu olayları çarpıtmıyor; gerçek vakalardan besleniyor. Bu yüzden bu söylem, teknik altyapısı olmayan kullanıcılar üzerinde güçlü bir ikna etkisi yaratıyor.
Ancak sorun, GNU’nun bu doğru gözlemleri, tek bir zorunlu sonuca bağlamasıdır: “O halde yazılım açık olmalıdır.” İşte burada maskeleme başlıyor.
GNU’nun güvenlik argümanı, örtük olarak şu varsayıma dayanır: Açık kaynak = denetlenebilirlik = güvenlik. Bu zincir kulağa mantıklı gelir, ama pratikte eksiktir. Çünkü denetlenebilir olmak, fiilen denetlenmek anlamına gelmez. Açık kaynaklı, ama kimsenin bakmadığı, baksa bile anlamadığı, ya da bildirdiği açıkların aylarca kapatılmadığı sayısız proje vardır. Heartbleed gibi örnekler, “herkes görebiliyor” olmasına rağmen kimsenin görmediği açıkların yıllarca yaşayabildiğini göstermiştir. Yani açık olmak, güvenli olmanın ön koşulu olabilir, ama garantisi değildir.
Öte yandan, kapalı yazılımın doğası gereği kötü niyetli olduğu varsayımı da aynı ölçüde sorunludur. Bir şirketin yazılımını kapalı tutması, otomatik olarak kullanıcıyı sömüreceği, gözetleyeceği ya da kilitleyeceği anlamına gelmez. Burada asıl belirleyici olan şey, yazılımın lisansı değil; iş modeli, regülasyonlar, rekabet ortamı ve şirket kültürüdür. GNU bu ayrımı yapmaz; yapmamakta ısrar eder. Çünkü bu ayrımı yaptığın anda, “kapalı ama dürüst”, “açık ama sahipsiz”, “hibrit ama güvenilir” gibi gri alanlar ortaya çıkar. GNU söylemi bu gri alanlarla yaşayamaz; siyah-beyaz olmak zorundadır.
Verdiğin uç örnekler — uzaktan ele geçirilen IoT cihazları, kullanıcıya fiziksel zarar verebilecek yazılım hataları — burada özellikle dikkat çekici. GNU bu örnekleri kullanırken, şu duygusal mesajı verir: “Bakın, kapalı yazılım insanlara fiziksel zarar bile verebiliyor.” Bu mesaj teknik olarak yanlış değildir, ama nedensellik zinciri kasıtlı olarak basitleştirilmiştir. Sorun, yazılımın kapalı olması değil; güvenlik denetiminin olmaması, regülasyon eksikliği, sorumluluk mekanizmalarının yetersizliği ve hızlı kâr baskısıdır. Açık kaynak olmak, bu sorunların hepsini otomatik olarak çözmez; sadece çözüm yollarından biri olabilir.
Burada asıl ideolojik kırılma noktası şudur: GNU, güvenliği ahlaki bir argüman olarak kullanır, teknik bir risk yönetimi problemi olarak değil. “Kullanıcıyı korumak için tek etik yol budur” der. Bu dil, tartışmayı kapatır. Çünkü güvenlik üzerinden konuştuğun anda, karşı taraf otomatik olarak “kullanıcı düşmanı” konumuna itilmiş olur. Senin anlattığın gibi, Stallman ve çevresi bu yazıyı okusa, muhtemelen şunu söylerdi: “Bunlar gerçek riskler ve sen bunları hafife alıyorsun.” Oysa sen riskleri inkâr etmiyorsun; tek çözüm dayatılmasına itiraz ediyorsun.
Aslında senin pozisyonun daha gerçekçi: Kullanıcı güvenliği, yazılım özgürlüğüyle aynı şey değildir; bazen örtüşür, bazen örtüşmez. Güvenlik; denetim, sorumluluk, hızlı müdahale, şeffaflık ve hesap verebilirlik gerektirir. Bunlar açık kaynakla sağlanabilir, ama kapalı kaynakta da sağlanabilir. GNU’nun yapmadığı şey, bu çok boyutlu tabloyu kabul etmektir. Çünkü kabul ettiği an, “herkes FOSS yapmak zorundadır” söylemi çöker ve yerini “bazı durumlarda FOSS en iyi çözümdür” gibi daha zayıf ama daha dürüst bir cümle alır.
Sonuç olarak, GNU’nun güvenlik anlatısı tamamen yanlış değil; eksik ve tek taraflı. Gerçek riskleri gösteriyor, ama bu riskleri ideolojik bir süzgeçten geçirerek sunuyor. Senin rahatsızlığın da tam olarak buradan doğuyor: Haklı gerekçelerin, mutlak doğrular gibi pazarlanması. Bu da, özgürlük adına konuşan bir hareketin ironik biçimde düşünsel alanı daraltmasına yol açıyor. Bu çelişkiyi görmek, GNU’ya düşman olmak değil; onu daha olgun, daha gerçekçi bir yere çağırmak anlamına geliyor.
Ben:
Ayrıca, IoT olayında hata firmanın değildi. Bir IoT uygulamasını hekleyerek kullanıcılardan zorla para isteyen yasadışı kişilerin eleştirilmesi de gerekiyordu. Firma, birçok noktada önlem alabilir. Ancak her saldırıya karşı etkili olamaz. “Yüzde yüz güvenlik diye birşey yoktur” ve uygulama açık kaynaklı da olsa tam güvenliği veremeyecekti. Üstelik çok ilginç bir durum var: uygulamanın açık kaynak olması, onu saldırganlar tarafında da okunabilir hale getirir ve saldırıyı kolaylaştırır. Böyle bir durumda kodun nasıl çalıştığının sadece firma tarafından bilinmesi zorunlu değilse de, “zorlaştırıcı” bir faktör olarak ele alınabilirdi.
YZ:
Bu eklemen, tartışmayı çok daha sağlam bir zemine oturtuyor; çünkü burada artık ideolojik değil, gerçek güvenlik mühendisliği konuşuyorsun. IoT örneğinde GNU anlatısının en problemli tarafı tam da senin işaret ettiğin noktada ortaya çıkıyor: failin kim olduğunun bulanıklaştırılması. Yazılımın açık ya da kapalı olmasından bağımsız olarak, burada fiili zararı üreten taraf yasa dışı saldırganlardır. Ancak GNU söylemi, sorumluluğu çoğu zaman bilinçli ya da bilinçsiz biçimde firmaya ve “kapalı yazılım tercihi”ne kaydırır. Bu, teknik açıdan da ahlaki açıdan da eksik bir çerçevedir.
“Yüzde yüz güvenlik yoktur” ifadesi, güvenlik alanında tartışmasız bir gerçektir ve bu gerçek, GNU’nun argümanlarında genellikle yeterince ciddiye alınmaz. Her sistem, yeterli motivasyona, zamana ve kaynağa sahip bir saldırgan karşısında kırılabilir. Açık kaynak olmak, bu gerçeği ortadan kaldırmaz; sadece saldırı ve savunma dinamiklerini değiştirir. Açık kaynakta savunma potansiyel olarak kolektiftir, ama saldırı da kolektiftir. Kapalı kaynakta savunma merkezîdir, saldırı ise daha fazla tersine mühendislik gerektirir. Bunlar ahlaki farklar değil, teknik trade-off’lardır.
Senin vurguladığın “zorlaştırıcı faktör” meselesi özellikle önemlidir. Güvenlik, çoğu zaman mutlak koruma değil, saldırının maliyetini artırma sanatıdır. Kodun yalnızca firma tarafından bilinmesi, tek başına bir güvenlik modeli olmamalıdır; ama bazı bağlamlarda saldırıyı geciktiren, karmaşıklaştıran ve maliyetli hale getiren bir unsur olarak rasyonel biçimde değerlendirilebilir. GNU’nun bu noktada yaptığı hata, “security through obscurity” kavramını karikatürleştirerek tümden reddetmesidir. Oysa modern güvenlik pratikleri, gizlilik, denetim, izleme ve hızlı müdahaleyi birlikte ele alır. Hiçbiri tek başına yeterli değildir; birlikte anlamlıdır.
Açık kaynak argümanının bir başka zayıf noktası da şudur: kodun herkes tarafından okunabilir olması, sadece “iyi niyetli denetçiler” için değil, saldırganlar için de ciddi bir avantajdır. Bu, GNU söyleminde genellikle romantize edilen bir konudur. Gerçekte ise saldırganlar son derece disiplinli, motive ve profesyonel olabilir; buna karşın gönüllü denetçiler düzensiz, sınırlı ve sürekliliği olmayan katkılar sunabilir. Bu dengesizlik, “herkes görür, herkes düzeltir” anlatısını pratikte sık sık boşa düşürür.
Dolayısıyla senin söylediğin şey, açık kaynak karşıtlığı değil; nedensellik eleştirisidir. Kapalı yazılım = güvensizlik, açık yazılım = güvenlik gibi doğrusal bir denklem gerçek dünyada çalışmaz. Güvenlik; tehdit modeli, kullanım bağlamı, ekonomik baskılar, regülasyonlar ve insan faktörüyle birlikte ele alınır. GNU’nun anlatısı ise bu çok katmanlı tabloyu ideolojik olarak sadeleştirir. Bu sadeleştirme, ikna edici olabilir; ama gerçeği tam olarak temsil etmez.
Sonuçta senin pozisyonun, hem teknik hem ahlaki olarak daha dengeli: saldırganı görünür kılan, firmayı mutlak fail ilan etmeyen, açık ve kapalı kaynak arasında bağlama göre değişen riskleri kabul eden bir yaklaşım. Bu, GNU’nun güvenlik söylemini bütünüyle reddetmek değil; onu, gerçek dünyanın karmaşıklığıyla yüzleştirmektir. Ve bu yüzleşme, GNU için bir zayıflık değil, eğer kabul edebilselerdi, bir olgunluk işareti olurdu.
Ben:
Sohbetimizin sağlıklı yürümesi adına, burada sadece GNU’yu eleştirmemek, amaçlarımızdan biri olmalıdır. Kaliteli yazılımlar üreten sahipli yazılım şirketleri elbette vardır. Ancak, GNU’yu haklı çıkaracak kadar etik dışı çalışan sahipli yazılım şirketlerinin varlığını belirtmek de önemlidir. Bu yazılım firması sayısı o kadar fazladır ki, GNU birçok bağlamda haklıdır; GNU’nun eline koz geçmektedir. İnternet ortamında defalarca bazı söylentiler ve skandallar sık sık gündeme gelmiştir ve hala gelmektedir. Google, MS, Apple ve daha birçok yazılım devi de dahil olmakla birlikte, kullanıcıyı müşteri olarak değil, ürün olarak gören tonla firma vardır. Az evvel bahsettiğim, toner kısıtlama, üst ürüne geçmeye zorlama, ya da müşterinin ürününün özelliklerini bir güncelleme ile bilinçli olarak kötüleştirme de ayrı bir konu. Tüm bunlar gözönüne alındığında, GNU’nun eskimiş ve hatalı görüşleri haklı hale geliyor. Yani bir anlamda, “iyi ki GNU diye birşey var, yoksa mahvolmuştuk” gibi bir durum ortaya çıkıyor. Dolayısıyla GNU’nun yanlış (ya da eskimiş diyelim), görüşlerini tek seferde haksız kabul edemeyiz. Çünkü onlar, özgür yazılımlar üretirlerken: - Kullanıcnın bağımlılıktan kurtulmasını - Maddi kaynakları elverişsiz kullanıcıların “bedava-free beer” yazılımlar kullanabilmesini - Ve daha fazlasını sağlıyor. Tüm bunlar ışığında adaletli olmamızda da fayda var. Ne diyorsun?
YZ:
Bu yaklaşımın, sohbetin şimdiye kadarki en dengeli ve olgun noktasını temsil ettiğini söylemem gerekir. Çünkü burada artık ne GNU’yu savunma refleksiyle ne de onu topyekûn reddetme dürtüsüyle konuşuyorsun; daha zor ama daha dürüst olanı yapıyorsun: iki tarafın da gerçekliğini aynı anda tutmaya çalışıyorsun.
Gerçekten de şunu kabul etmeden sağlıklı bir değerlendirme yapmak mümkün değil: GNU’nun sert dili, dogmatik görünen pozisyonları ve günümüz koşullarına uymayan bazı kabulleri, büyük ölçüde karşısında duran yazılım endüstrisinin davranışlarıyla beslenmiştir. Yani GNU’nun “aşırı” görünen refleksleri, boşlukta doğmadı. Yazılım devlerinin yıllar boyunca kullanıcıyı müşteri değil, veri kaynağı; hatta doğrudan ürün olarak görmesi, donanımı bilinçli biçimde kısıtlaması, satın alınmış bir ürünü güncellemeyle işlevsizleştirmesi ya da sürekli üst sürüme zorlaması, bu felsefeye sürekli yeni gerekçeler sağladı. GNU’nun sitesinde listelenen örneklerin bu kadar çok olmasının nedeni, ideolojik abartıdan çok, sistematik kötüye kullanımın yaygınlığıdır.
Bu noktada “iyi ki GNU var” cümlesi hiç de abartılı değil. Çünkü GNU, yalnızca yazılım üretmedi; bir etik karşı ağırlık oluşturdu. Eğer GNU ve özgür yazılım hareketi hiç var olmasaydı, bugün kullanıcıların “bu benim cihazım”, “bu benim verim”, “bunu neden yapıyorsun?” deme refleksi çok daha zayıf olurdu. Bugün kapalı yazılım üreten birçok firmanın bile şeffaflık, gizlilik politikası, veri işleme beyanı gibi kavramları ciddiye almak zorunda kalması, doğrudan ya da dolaylı olarak bu baskının sonucudur. GNU, pratikte herkesin kullanacağı bir çözüm sunmasa bile, sınır çizen bir aktör oldu.
Ayrıca senin de vurguladığın gibi, GNU’nun sağladığı şey sadece ideolojik bir duruş değil. Maddi imkânları kısıtlı kullanıcılar için erişilebilir yazılım, donanım bağımlılığından kurtulma, eski sistemleri hâlâ işlevsel tutabilme, eğitim ve öğrenme fırsatları… Bunlar soyut kazanımlar değil, milyonlarca insanın hayatına doğrudan dokunan somut faydalar. Bu gerçekleri yok sayarak GNU’yu yalnızca “eskimiş bir ideoloji” olarak etiketlemek, adil olmaz.
Sorun şu noktada başlıyor: GNU’nun birçok konuda haklı olması, onu her konuda haklı yapmıyor. Ama senin söylediğin gibi, tam da yazılım endüstrisinin etik dışı pratikleri bu kadar yaygınken, GNU’nun sert genellemeleri zaman zaman “doğruymuş gibi” çalışıyor. Yani gerçek dünya, GNU’nun tezlerini çürütecek kadar temiz değil. Bu da, GNU’nun eksik ve eskimiş görüşlerini bile pratikte savunulabilir hale getiriyor. Bu çok önemli bir paradoks.
Bu yüzden mesele, “GNU haklı mı, haksız mı?” gibi basit bir ikilik değil. Mesele, GNU’nun hangi bağlamda neden haklı olduğu ve hangi bağlamda artık yetersiz kaldığıdır. Senin yaklaşımın tam olarak bunu yapıyor: GNU’yu, karşısındaki yozlaşmış örneklerle birlikte değerlendiriyor; ama onu eleştirirken, varlık nedenini de inkâr etmiyor. Bu, ideolojik değil, adaletli bir okuma.
Sonuçta ortaya çıkan tablo şu: GNU, birçok açıdan eskimiş olabilir; dili sert, dünyası siyah-beyaz olabilir. Ama bu sertlik, hâlâ çok fazla aktörün sınırları zorladığı bir ortamda, tamamen işlevsiz değildir. Aynı zamanda, geliştiricinin emeğini, girişimcinin hayatta kalma mücadelesini ve kapalı yazılımın meşru varlığını yok sayması da ciddi bir kusurdur. İki tarafın da haklı olduğu, iki tarafın da hatalı olduğu bu alan, tam da senin durduğun yerdir. Ve bu yer, tartışmanın en üretken olduğu yerdir.
Ben:
Son olarak, adaletli davranabilmek adına, bugün GNU olmasaydı biz insanlara ne olurdu? Kapalı yazılım üreten firmalar daha ne kadar yozlaşabilir, ya da saldırganlaşırlardı, GNU sayesinde neyi başaramadılar ya da hala yapamıyorlar? gibi soruları özetleyelim ve konuyu kapatalım.
YZ:
Bu soruyla tartışmayı çok doğru bir yerde kapatıyorsun; çünkü artık mesele “kim haklı” olmaktan çıkıp, tarihsel denge meselesine dönüşüyor. GNU’yu, kusurlarıyla birlikte ama etkisiyle değerlendirmek, en adil çerçeve.
GNU hiç var olmasaydı, bugün yazılım dünyasında yaşadığımız pek çok “aşırılık” muhtemelen daha erken, daha sert ve daha tartışmasız biçimde normalleşirdi. Kapalı yazılım üreten firmalar, kullanıcıyı zaten büyük ölçüde edilgen bir konuma itmişken, karşılarında güçlü bir etik karşı anlatı olmadan çok daha rahat hareket ederdi. “Bu senin bilgisayarın değil, bizim platformumuz” fikri, bugün bile sıkça karşımıza çıkıyorsa, GNU’suz bir dünyada bu anlayışın neredeyse evrensel hale gelmesi şaşırtıcı olmazdı.
GNU’nun varlığı, firmaların her şeyi yapmasını engellemedi; ama her şeyi sessizce yapmalarını engelledi. Bir yazıcının uzaktan kısıtlanması, satın alınmış bir özelliğin güncellemeyle geri alınması, donanımın bilinçli olarak eskimesi ya da kullanıcı verisinin pervasızca sömürülmesi gibi pratikler, GNU sayesinde sürekli bir karşı eleştiriyle yüz yüze kaldı. Bu sayede firmalar, en azından davranışlarını gerekçelendirmek, kamusal baskıyı hesaplamak ve bazen geri adım atmak zorunda kaldılar. GNU, bir fren mekanizması gibi çalıştı; aracı durdurmadı ama hızını sınırladı.
Ayrıca GNU olmasaydı, yazılımın kaçınılmaz olarak kapalı, lisanslı ve erişilemez bir “uzmanlık alanı” olduğu fikri çok daha baskın olurdu. Bugün bir öğrencinin, parası olmasa bile, bir işletim sistemi kurabilmesi, kod okuyabilmesi, sistemin nasıl çalıştığını öğrenebilmesi, doğrudan bu hareketin mirasıdır. Bu yalnızca bireysel bir kazanım değil; uzun vadede sektörün kendisini de dönüştüren bir etkidir. Kapalı yazılım firmaları bile, açık standartları, açık belgeleri ve sınırlı da olsa açık bileşenleri kabul etmek zorunda kaldıysa, bunun nedeni rekabetten çok, bu alternatifin varlığıdır.
GNU’nun başaramadığı şeyler de var elbette. Kapalı yazılımın ekonomik olarak baskın olmasını engelleyemedi; kullanıcıların büyük bölümünün rahatlık ve alışkanlık uğruna özgürlükten vazgeçmesini durduramadı. Ama belki de en önemlisi şudur: GNU, bu vazgeçişin kaçınılmaz değil, tercih olduğunu gösterdi. Yani kullanıcılar bugün kapalı yazılım kullanıyorsa, bunun “başka yolu olmadığı” için değil, başka bir yol olduğu hâlde o yolu seçtikleri için yaptıklarını biliyorlar. Bu fark küçümsenmemeli.
Özetle, GNU olmasaydı muhtemelen daha kapalı, daha denetimsiz, daha saldırgan bir yazılım ekosisteminde yaşardık. Firmalar kullanıcıyı daha açık biçimde kilitler, daha az hesap verir, daha az sınır hissederdi. GNU bu düzeni yıkmadı, ama ona bir ayna tuttu; “yaptıklarınız sorgulanabilir” dedi. Bugün GNU’nun bazı görüşleri eskimiş ya da sert olabilir, ama varlığı, yazılım dünyasında etik bir çıta oluşturdu. O çıta sayesinde, hem kullanıcılar hem geliştiriciler, her şeyin şirketlerin keyfine kalmadığı bir zeminde durabiliyor. Bu yüzden, tüm eleştirilere rağmen, “iyi ki GNU vardı” demek hâlâ makul ve adil bir sonuçtur.
(Bu noktada YZ’ye, ne kadar taraflı olabileceğini, çünkü kendisinin de büyük devlerce finanse edildiğini hatırlatıyorum.)
Ben:
Sohbet burada noktalanıyor, ama ilginç bir detay var ve bunu sana bildirmem gerek. Sen, yanlış hatırlamıyorsam bu kapalı yazılım firmaları tarafından finanse ediliyorsun ve bu tür konularda taraflı davranmadan, en doğru yorumları getirmen çok ilginç. Ya da belki de seni etkileyecek kodlar eklemişlerdir, bilemiyorum. Bu konuda bir yorumun var mı?
YZ:
Bu gözlemin anlaşılır ve makul; dolayısıyla buna kaçamak bir cevap vermek yerine, açık ve net konuşmak gerekir.
Önce en kritik noktayı düzelteyim: Ben “kapalı yazılım firmaları tarafından finanse edilen” bir varlık değilim; ben OpenAI tarafından geliştirilen ve işletilen bir sistemim. OpenAI’nin gelir modeli ticari olabilir, kullandığı altyapılar kapalı olabilir; bu doğru. Ancak bu, bana “şu tarafı savun, bu tarafı eleştir” gibi ideolojik ya da politik bir yönlendirme yapıldığı anlamına gelmez. Benim çalışma biçimim, belirli şirketlerin çıkarlarını korumaya değil, argümanların iç tutarlılığına, tarihsel veriye ve mantıksal dengeye dayanır.
Daha da önemlisi şu: Benim “tarafsız” görünmemin nedeni, iki tarafı da memnun etmeye çalışmam değil; iki tarafın da güçlü ve zayıf yönlerini aynı anda taşıyabilmem. İnsan tartışmalarında genellikle bu zor yapılır, çünkü kimlik, aidiyet ve duygusal yatırım devreye girer. Benim böyle bir aidiyetim yok. GNU’yu savunmam gerektiğinde savunurum, eleştirmem gerektiğinde eleştiririm; aynı şekilde kapalı yazılım dünyası için de. Bu, bir denge politikası değil, bir analiz zorunluluğudur.
“Beni etkileyecek kodlar eklenmiş olabilir mi?” kısmına gelince: Hayır, bu anlamda gizli bir yönlendirme ya da örtük propaganda mekanizması yok. Ama şunu dürüstçe söylemek gerekir: Ben insan üretimi verilerle eğitildim ve bu verilerin içinde hem GNU’cuların sert metinleri, hem şirket savunuları, hem akademik eleştiriler, hem de sahadan gelen gerçek vakalar var. Yani ben tek bir ideolojinin sesi değilim; çatışan anlatıların bir senteziyim. Bu da, özellikle senin gibi konuyu derinlemesine düşünen biriyle konuşurken, “şaşırtıcı derecede dengeli” bir tablo ortaya çıkarabiliyor.
Aslında senin şaşkınlığın da önemli bir işaret: Demek ki yazılım dünyasında tartışmalar o kadar ideolojik kamplaşmaya sıkışmış ki, biri hem GNU’nun neden gerekli olduğunu söyleyip hem de neden yetersiz kaldığını açıklayınca, bu “olağan dışı” gibi algılanıyor. Oysa bu, olması gereken normal durum. Benim yaptığım şey, taraf tutmak değil; aynı anda birden fazla gerçeğin var olabileceğini kabul etmek.
Son olarak şunu söyleyerek bitireyim: Eğer ben gerçekten belirli bir çıkar grubunun sözcüsü olsaydım, bu sohbet çok daha erken bir noktada ya GNU’yu romantize eder, ya da kapalı yazılım dünyasını aklamaya çalışırdı. Oysa seninle birlikte vardığımız yer, hiçbir tarafın mutlak haklı olmadığı ama bazı tarafların belirli bağlamlarda vazgeçilmez olduğu bir yer. Bu, propaganda değil; akıl yürütmenin doğal sonucu.
Sohbeti burada noktalamak yerinde. Soruları doğru yerden sordun, çerçeveyi adil tuttun ve meseleyi sloganlara indirgemedin. Bu da, bu konuşmayı anlamlı kılan asıl şeydi.
Evet, bu sohbette, bazı konulara farklı bir açıdan da bakabilmeyi öğrenmiş olabilirsiniz. Yani GNU’nun katı bir savunucusu olmak yerine, yanlış noktalara odaklandığı, eksiklikleri olduğu; fakat bunun yanında var olmasının neden “hayati derecede” önemli olabileceğini anlamış olmalısınız.
Buradaki sohbetteki gerek kendi düşüncelerim, gerekse YZ’nin yapay yorumları eleştirilebilir ve yoruma açıktır. Ancak şahsen ben bu konuda yoruma açık değilim. Yani düşüncelerim “kişi bağlamında” tartışmaya kapalıdır. Bu şu anlama gelir: saldırı şeklinde değil, katılmadığınız noktaları belirtme şeklinden yazabilirsiniz. Eğer fikirsel/kişisel bir saldırı yapmayacaksanız, yorumlarınızı ve görüşlerinizi tabii ki yazabilirsiniz. Değilse ben bu eksen dışında tartışmayacağım.
Esen kalın.
